Inkluzje w diamencie, rodzaje i jak je rozpoznać pod lupą?

Inkluzje w diamencie to naturalne znamiona zamknięte we wnętrzu kamienia w czasie jego wzrostu: drobne kryształy innych minerałów, mikroskopijne pęknięcia, chmurki punkcików. Ocenia się je pod lupą o powiększeniu 10x, a od ich wielkości, liczby, położenia i widoczności zależy klasa czystości diamentu na certyfikacie. Większości z nich nie zobaczysz gołym okiem i tylko część ma realny wpływ na blask albo trwałość kamienia.

W salonie oglądamy kamienie pod lupą razem z klientami i jedno pytanie wraca regularnie: czy ta kropka to wada? Czasem tak, częściej nie. Poniżej tłumaczymy, skąd biorą się inkluzje, jak nazywają się na certyfikacie, które możesz spokojnie zaakceptować, a których lepiej unikać, i jak samodzielnie je obejrzeć przed zakupem.

Czym są inkluzje w diamencie i skąd się biorą?

Diament naturalny krystalizował głęboko w płaszczu Ziemi. Według GIA (Gemological Institute of America) większość diamentów powstała od 1 do 3,5 miliarda lat temu, na głębokości około 150 do 200 kilometrów. Rosnący kryształ zamykał w sobie to, co go otaczało: ziarna granatu, oliwinu, diopsydu, czasem maleńkie kryształki innego diamentu. Potem erupcja wyniosła go ku powierzchni, a zmiany ciśnienia i temperatury zostawiły w nim cienkie szczeliny i naprężenia.

Każda inkluzja jest więc zapisem historii konkretnego kamienia. Układ znamion jest niepowtarzalny, dlatego gemmolodzy porównują go do odcisku palca. Dzięki niemu można też potwierdzić, że diament w pierścionku to ten sam kamień, który opisano na certyfikacie.

W gemmologii rozróżnia się dwie grupy cech czystości:

• inkluzje, czyli cechy wewnętrzne, zamknięte w kamieniu albo sięgające od wewnątrz do powierzchni,
• znamiona zewnętrzne (na certyfikatach po angielsku blemishes), czyli ślady na powierzchni, najczęściej związane ze szlifowaniem albo noszeniem.

Skala czystości diamentu, jak inkluzje wpływają na ocenę?

Klasę czystości (na certyfikacie Clarity) ustala gemmolog, oglądając kamień przy powiększeniu 10x. Skala GIA, której używa też IGI, wygląda tak:

Klasa	Pełna nazwa	Co widać pod lupą 10x	Gołym okiem
FL	Flawless	brak inkluzji i znamion zewnętrznych	czysty
IF	Internally Flawless	brak inkluzji, najwyżej drobne znamiona na powierzchni	czysty
VVS1, VVS2	Very Very Slightly Included	inkluzje bardzo trudne do znalezienia nawet dla doświadczonego oka	czysty
VS1, VS2	Very Slightly Included	drobne inkluzje, widoczne po chwili szukania	czysty
SI1, SI2	Slightly Included	inkluzje łatwo zauważalne	SI1 zwykle czysty, SI2 bywa różnie
I1, I2, I3	Included	inkluzje wyraźne	widoczne, w I2 i I3 mogą osłabiać blask lub trwałość

W Polsce i w części Europy najniższe klasy bywają oznaczane jako P1, P2, P3 (od francuskiego piqué). To ten sam zakres co I1 do I3.

Sama liczba inkluzji nie decyduje o ocenie. Gemmolog bierze pod uwagę pięć rzeczy: wielkość, liczbę, położenie, rodzaj znamienia i jego kontrast z otoczeniem (tzw. relief). Jedna ciemna kropka pod taflą może obniżyć ocenę bardziej niż kilka jasnych punkcików ukrytych przy rondyście. Więcej o tym, jak czystość łączy się z pozostałymi parametrami, piszemy w przewodniku Diament 4C, jak ocenić diament przed zakupem.

Jakie są rodzaje inkluzji w diamencie?

Na certyfikacie GIA i IGI inkluzje opisane są angielskimi nazwami w legendzie (Key to Symbols). Oto te, które spotykamy najczęściej:

Nazwa na certyfikacie	Polska nazwa	Jak wygląda	Czy jest groźna?
Crystal	kryształ	zamknięty minerał, jasny lub ciemny, czasem inny diament	zwykle nie, ciemny i duży pod taflą jest widoczny
Pinpoint	punkt	bardzo mała, jasna kropka	nie
Cloud	chmurka	skupisko punktów, przy dużej gęstości mleczna mgiełka	tylko gdy zmętnia kamień
Feather	piórko	cienkie pęknięcie, z boku białe i pierzaste, na wprost prawie niewidoczne	zależy od wielkości i położenia
Needle	igła	wydłużony, cienki kryształek	nie
Internal graining	linie wzrostu	delikatne linie lub smugi powstałe przy nieregularnym wzroście kryształu	nie, chyba że są wyraźne
Twinning wisp	smuga bliźniacza	skręcona smuga z punktów i kryształków w płaszczyźnie zrostu	zwykle nie
Knot	węzeł	kryształ, który wychodzi na powierzchnię	może utrudnić polerowanie, bywa widoczny pod światło
Cavity	wnęka	otwarte zagłębienie po wypadniętym krysztale lub fragmencie piórka	zbiera brud, przy rondyście osłabia kamień
Chip	odprysk	płytkie wyszczerbienie, najczęściej na rondyście lub w narożu	tak, może się powiększać
Bearding	broda	drobne włoskowate pęknięcia na rondyście po szybkim szlifowaniu	przy mocnej brodzie tak
Indented natural	wcięcie naturalne	fragment pierwotnej powierzchni kryształu zagłębiony w kamień	zwykle nie

Kryształy, czyli kawałek płaszcza Ziemi w Twoim pierścionku

Kryształy to najbardziej „opowiadające” inkluzje. Bezbarwny kryształek innego diamentu albo oliwinu bywa prawie niewidoczny. Czerwonawy granat lub ciemny siarczek odcina się od otoczenia mocniej. Klienci często nazywają ciemne kryształy „węglem w diamencie”, choć zwykle nie mają one nic wspólnego z grafitem. Liczy się kontrast: jasny kryształ w klasie SI1 bywa mniej widoczny niż ciemny punkt w VS2.

Piórka, inkluzje, na które patrzymy najuważniej

Piórko to pęknięcie wewnątrz kamienia. Małe i głęboko schowane nie ma znaczenia dla trwałości. Inaczej jest z dużym piórkiem, które dochodzi do powierzchni, zwłaszcza przy rondyście albo w ostrym narożu szlifu princess, markizy czy gruszki. Takie miejsce może się powiększyć przy mocnym uderzeniu albo przy zakuwaniu kamienia w oprawę. Dlatego przy oprawianiu ustawiamy kamień tak, żeby łapki nie naciskały na piórko, a przy wyborze diamentu do pierścionka, który będzie noszony codziennie, odradzamy duże piórka wychodzące na rondystę.

Chmurki, kiedy psują blask?

Pojedyncza chmurka z kilku punktów jest niegroźna. Problem pojawia się, gdy chmurek jest dużo i są gęste: diament traci wtedy przejrzystość, wygląda lekko mlecznie, a światło rozprasza się zamiast odbijać. Na certyfikatach GIA pojawia się czasem komentarz Clarity grade is based on clouds that are not shown, co oznacza, że czystość obniżyły chmurki, których nie zaznaczono na diagramie. Taki kamień trzeba koniecznie obejrzeć na żywo.

Znamiona zewnętrzne, co jeszcze zobaczysz w opisie czystości?

Na powierzchni diamentu gemmolog zaznacza drobiazgi, które rzadko wpływają na wygląd: linie polerskie (polish lines), rysy (scratch), drobne nacięcia na krawędzi (nick), dodatkowe fasety (extra facet) i pozostawione fragmenty pierwotnej powierzchni kryształu na rondyście (natural). Ten ostatni świadczy o tym, że szlifierz chciał zachować jak najwięcej masy kamienia. Znamiona zewnętrzne mają znaczenie głównie w najwyższych klasach, bo to one oddzielają FL od IF.

Które inkluzje są groźne, a które bez znaczenia?

Z praktyki salonu najważniejsze jest pytanie, gdzie inkluzja leży i czym jest, a nie sama litera na certyfikacie. Oto jak to oceniamy:

• Pod taflą, w centrum kamienia inkluzja jest najbardziej widoczna, bo patrzysz na nią przez największą fasetę. Szlif brylantowy dodatkowo ją odbija, więc jedna kropka potrafi pojawić się w kilku miejscach.
• Przy rondyście inkluzję często zasłoni łapka albo oprawa. Tu ważna jest natomiast trwałość: piórko lub wnęka w tym miejscu osłabia krawędź.
• Ciemne kryształy są lepiej widoczne niż jasne punkty i chmurki o tej samej wielkości.
• Gęste chmurki mogą obniżyć przejrzystość całego kamienia, nawet jeśli żadna pojedyncza inkluzja nie rzuca się w oczy.

Duże znaczenie ma też szlif. Szlif brylantowy, owalny czy poduszka mają dużo drobnych faset, które „rozbijają” obraz i dobrze maskują inkluzje. Szlif szmaragdowy i Asscher działają jak okno: długie, gładkie fasety schodkowe pokazują wnętrze kamienia jak na dłoni. Przy tych kształtach wybieraj co najmniej VS2, a lepiej VS1.

Jak rozpoznać inkluzje w diamencie samodzielnie?

Nie potrzebujesz laboratorium, wystarczy lupa jubilerska 10x i trochę cierpliwości. Tak oglądamy kamienie z klientami:

1. Oczyść kamień. Odcisk palca czy kurz na tafli łatwo wziąć za inkluzję.
2. Patrz przy rozproszonym świetle dziennym albo pod lampą z boku. Ostre światło punktowe z góry tworzy mnóstwo refleksów, w których inkluzje giną.
3. Trzymaj lupę blisko oka, a kamień przybliżaj, aż obraz będzie ostry. Najpierw oglądaj go przez taflę, potem od strony pawilonu i z boku, przez rondystę.
4. Powoli obracaj diament. Piórko widziane na wprost bywa niewidoczne, a z boku błyska bielą.
5. Porównaj to, co widzisz, z diagramem na certyfikacie.

Na diagramie (tzw. plot) certyfikatu GIA inkluzje zaznaczone są na czerwono, a znamiona zewnętrzne na zielono. Najważniejsze cechy zgadzają się z tym, co widać pod lupą, w tych samych miejscach. To prosty sposób, żeby upewnić się, że kamień odpowiada dokumentowi. Jak czytać pozostałe pola certyfikatu, wyjaśniamy w artykule jak czytać certyfikat diamentu GIA i IGI.

Pamiętaj, że lupa 10x pokazuje kamień znacznie wyraźniej, niż widzisz go na palcu. Na zdjęciach w dużym powiększeniu nawet diament VS1 może wyglądać „brudno”. Ostateczny test to obejrzenie kamienia gołym okiem, z odległości około 25 do 30 centymetrów. Jeśli wtedy nic nie widać, kamień jest tzw. eye clean, czyli czysty dla oka.

Inkluzje w diamencie naturalnym a laboratoryjnym

Diamenty laboratoryjne też mają inkluzje, tylko innego pochodzenia. Kamienie z metody HPHT (wysokie ciśnienie i temperatura) mogą zawierać metaliczne wtrącenia po stopie, z którego krystalizowały, a kamienie CVD (osadzanie z fazy gazowej) ciemne punkciki niediamentowego węgla i charakterystyczne linie wzrostu. Diament naturalny nosi w sobie minerały z głębi Ziemi: granat, oliwin, diopsyd. Dla gemmologa to jeden z tropów, które pomagają ustalić pochodzenie kamienia, choć ostateczną odpowiedź daje badanie laboratoryjne.

Dla nas ta różnica ma też wymiar osobisty. Inkluzja w diamencie naturalnym to ślad procesu, który trwał setki milionów lub miliardy lat i nie da się go powtórzyć. Taki kamień ma swoją historię jeszcze zanim trafi na Twój palec, a potem zyskuje kolejną, gdy przechodzi z pokolenia na pokolenie. Porównanie obu rodzajów kamieni opisujemy szerzej w artykule diament naturalny czy laboratoryjny.

Czy inkluzje można usunąć? Wiercenie laserowe i wypełnianie pęknięć

Inkluzji nie da się „wyczyścić”. Można jednak zmienić ich wygląd, i o tym musisz wiedzieć przed zakupem:

• Wiercenie laserowe polega na wypaleniu cienkiego kanalika do ciemnego kryształu i rozjaśnieniu go chemicznie. Kanał zostaje w kamieniu na zawsze, a GIA zaznacza go na diagramie jako laser drill hole.
• Wypełnianie pęknięć szklistą substancją ukrywa piórka sięgające powierzchni. Wypełnienie może ulec uszkodzeniu przy wysokiej temperaturze, np. podczas naprawy oprawy palnikiem. GIA nie wystawia dla takich kamieni raportu z oceną czystości.

Każdy zabieg uszlachetniania powinien być ujawniony przez sprzedawcę. Diament z rzetelnym certyfikatem GIA lub IGI i bez adnotacji o obróbce czystości to najprostsza gwarancja, że oglądasz kamień taki, jakim stworzyła go natura.

Jaką czystość diamentu wybrać do pierścionka zaręczynowego?

Do pierścionka zaręczynowego nie potrzebujesz FL ani IF. Te klasy są rzadkie i kosztowne, a różnicy względem VS gołym okiem nie zobaczysz. Nasze praktyczne podpowiedzi:

• Brylant do około 1 karata: VS2 lub SI1, pod warunkiem że kamień jest czysty dla oka i nie ma dużego piórka przy rondyście.
• Kamienie powyżej 1 karata: celuj w VS1 lub VS2, bo większa tafla lepiej pokazuje wnętrze.
• Szlif szmaragdowy i Asscher: co najmniej VS2, najlepiej VS1.
• Kolczyki i zawieszki: SI1, a nawet SI2, często wyglądają świetnie, bo nikt nie ogląda ich z bliska.

Przy ograniczonym budżecie radzimy wybrać nieco mniejszy diament naturalny o bardzo dobrym szlifie i czystości „eye clean” niż większy kamień laboratoryjny. Diament naturalny jest rzadki, jego złoża są ograniczone, a dobre kamienie od pokoleń są przekazywane w rodzinach jako część posagu i majątku. Kamienie laboratoryjne tanieją wraz z rozwojem technologii, podobnie jak wcześniej syntetyczne rubiny i szafiry z metody Verneuila czy syntetyczne szmaragdy. Czystość to zresztą tylko jeden ze składników ceny, obok szlifu, barwy i masy, więc dobrze wybrana klasa SI1 często pozwala dołożyć do lepszego szlifu.

Gotowe kamienie z opisem czystości znajdziesz w kategorii diamenty białe i bezbarwne, a oprawione w kolekcji pierścionków na zaręczyny.

Najczęściej zadawane pytania

Czy inkluzje w diamencie są wadą?

Nie zawsze. Ma je prawie każdy diament naturalny i są jego znakiem rozpoznawczym. Wadą stają się dopiero wtedy, gdy są widoczne gołym okiem, zmętniają kamień albo osłabiają go, jak duże piórko przy rondyście.

Czy inkluzje w diamencie widać gołym okiem?

W klasach od FL do VS2 nie. W SI1 zwykle nie, w SI2 zależy od konkretnego kamienia i szlifu. W klasach I1 do I3 inkluzje są widoczne bez lupy.

Czy diament z inkluzjami może pęknąć?

Diament jest bardzo twardy, ale nie niezniszczalny. Ryzyko dotyczy głównie dużych piórek wychodzących na powierzchnię oraz odprysków przy rondyście i w narożach. Drobne kryształy, punkty i chmurki nie wpływają na trwałość.

Co oznacza czerwony i zielony kolor na diagramie certyfikatu?

Na certyfikacie GIA czerwone symbole to inkluzje, czyli cechy wewnętrzne, a zielone to znamiona zewnętrzne na powierzchni kamienia. Legenda pod diagramem podaje nazwę każdej cechy.

Czy istnieje diament bez inkluzji?

Tak, to klasa FL, ale takie kamienie są wyjątkowo rzadkie i wielu jubilerów przez całą karierę ogląda ich niewiele. Do pierścionka w zupełności wystarczy kamień czysty dla oka, a zaoszczędzone pieniądze lepiej przeznaczyć na szlif i wielkość.

Obejrzyj diamenty pod lupą w naszym salonie

Opis na certyfikacie to dopiero początek. Najlepiej zobaczyć kamień na żywo, z lupą w ręku i z kimś, kto pokaże, gdzie szukać. Zapraszamy do salonu Magia Diamentów w Katowicach: wystarczy kliknąć „Umów wizytę” albo napisać przez stronę kontakt. Przygotujemy kilka diamentów naturalnych w różnych klasach czystości, żeby można było porównać je obok siebie. Więcej porad znajdziesz w dziale Poradnik jubilerski.